حوزه نفوذ شهر دوگنبدان و عوامل تأثيرگذار بر آن

دكتر مهري اذاني[**] ، داود ايوبي *

چكيده

حوزه نفوذ شهري يكي از عواملي است كه با مناسبات و روابط شهر و روستا ارتباط نزديك داشته و از موضوعات جديدي است كه در دهه‌ي 1960 ميلادي جايگاه خود را در مسائل شهري نمايان ساخته است. گروهي نقش شهرها را روساختي دانسته و موجوديت آنها را ناشي از حوزه نفوذ آنها دانسته‌اند و معتقد هستند كه اين حوزه نفوذ مهم است كه قسمت اعظم نيروي محرك براي رشد و توسعه اقتصادي و اجتماعي شهري را شكل مي‌دهد.

در نظام شهرنشيني سنتي در ايران، نياز متقابل و ممكن ميان شهر و روستا، طي صدها سال در يك اقتصاد منطقه‌اي ملي و محلي عامل اصلي برقراري رابطه ميان شهر و حوزه نفوذ آن بوده است. بنابراين يكي از موضوعات مهم و تأثيرگذار در ساختار شهري پرداختن به مسأله حوزه نفوذ شهر و تأثير آن بر مراكز پيرامون مي‌باشد.تركيب شهر دوگنبدان نيز با تأثيرگذاري و تأثيرپذيري بر پسكرانه‌هاي اطراف خود دگرگوني‌هايي را در بر گرفته است.

دراين مقاله تلاش شده است كه ضمن بيان موقعيت شهر دوگنبدان و شهرستان گچساران در استان كهگيلويه و بويراحمد و سابقه تاريخي آن عوامل تأثير گذار در حوزه نفوذ  اين شهر مورد بررسي قرار ‌‌گيرد. توسعه و رشد شتابان جمعيتي اين شهر در طول دهه هاي گذشته كه جمعيت آن از 1256 نفردر سال 1335به عدد 69090 در آخرين سرشماري عمومي نفوس و مسكن (1375) نفر رسيده كه تقريباً 50 برابر گرديده است. همراه با اين رشد شهري تغييرات روند جمعيت در رشد مناطق پيرامون و سكونتگاههاي روستايي آن را دستخوش تغيير كرده است به گونه‌اي كه همچنان شاهد مهاجرت جمعيت عظيم از ساكنان روستاها به اين شهر مي باشيم در حالي كه در سرشماري سال 1335 فقط 5/5% از كل جمعيت شهرستان در اين شهر ساكن بودند و 5/94% بقيه درمراكز روستايي  به سر مي بردند اين رقم در سال 1375  3/62 از كل جمعيت شهرستان گچساران رادر بر گرفته است.(1) اين افزايش معلول عوامل چندي همچون عوامل اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و طبيعي است.  كه بر شهر دوگنبدان و حوزه نفوذ آن به شدت تاثير گذاشته است.

هدف اين مقاله بررسي عوامل تأثيرگذار بر حوزه نفوذ شهر دوگنبدان و ارائه‌ي راهكارهايي در بهبود ارتباطات اين شهر و پسكرانه آن در اين زمينه است. در اين پژوهش كه به روش توصيفي – اسنادي - موردي انجام شده كليه اطلاعات و اسناد و داده‌هاي مرتبط با موضوع از منابع موثق و معتبر تهيه شده و با استفاده از داده‌هاي آماري ميداني تحقق به روش نقشه‌ها و نمودارهاي مربوطه تهيه و مورد تجزيه و تحليل كيفي قرار گرفته است.

يافته‌هاي پژوهش نشان داده كه عوامل اقتصادي (مبادلات تجاري، كشاورزي و...) و عوامل اجتماعي، آموزشي، بهداشتي و فرهنگي از مهمترين محورهاي تأثيرگذار حوزه نفوذي در منطقه شهري دوگنبدان است كه توانسته حوزه نفوذ نزديك (قوي)، حوزه نفوذ مياني (متوسط) و حوزه نفوذ دور شهرستان دوگنبدان را به تصوير كشيده و به صورت الگويي اولويت‌هاي برنامه‌ريزي در جهت توسعه و گسترش پايدار شهر دوگنبدان را به مديران شهري ارائه دهد.

كليد واژه‌ها: حوزه نفوذ، گسترش شهري، پايداري

مقدمه

شهر به عنوان موجودي زنده رشد مي‌كند  موجودي كه امكانات ايده‌آل و تجارب انساني را در محيط شكل داده و نقش قاطعي را در تضمين سلامت جسمي – رواني ساكنان خود دارد(اذاني، 385، ص 11) نابساماني‌ها، آشفتگي‌هاي درون شهري، گسترش بي‌رويه شهرها، عدم تعادل زيست محيطي، تركيب ناهماهنگ خدمات شهري و....همه نشاني از ناپايداري و نابساماني در شهر است كه در درازمدت آن را به سمت سوءتغذيه هدايت كرده و سلامت آن را به خطر انداخته است(اذاني، 1383، ص 105) با بسط سرمايه‌داري در ايران، تحولات زيادي در عملكردهاي موجود شهرها به وجود آمد و بسياري از عملكردهاي قبلي به كلي از ميان رفت يا اهميت خود را از دست داد و عملكردهاي جديدي به وجود آمد.

با زياد شدن درآمد حاصل از صدور نفت كه از آن پس درآمد اصلي درست را تشكيل مي‌داد و توزيع بخشي از اين درآْمد در شهرها و مناطق مختلف، از طريق بودجه‌‌هاي عمراني، استخراج و بهره‌برداري از مازادهاي اقتصادي محلي (كه به طور عمده مربوط به بخش روستايي بود)، اهميت خود را از دست داده و در نتيجه ارتباطاتي در اين زمينه در شبكه شهري وجود داشت. به تدريج گسيخته شد(اعتماد وحساميان، 1363، صص 129-128)

در اين زمينه ارتباطات شهر و پيرامون آن دستخوش تغيير و تحولاتي گرديد كه ضمن اين كه دوام و بقاي توسعه را براي هر شهر مدنظر قرار مي داد ،رشد و توسعه را در كنار قابليت يافتن يعني زيست توأم با بقا مطرح مي‌نمود (اذاني، 1381، ص 31)

زيستي كه مي‌توانست مبين حيات پايدار شهر و تأثيرگذاري‌هاي مؤثر و مطلوب آن بر پسكرانه اش باشد.

پيشينه تحقيق :

منطقه نفوذي  شهر در واقع ميدان مغناطيسي شهر است و به ديگر سخن فضايي است كه شهر در آن پرتو افشاني و نيروي جاذبه خود را اعمال مي كند. ( فريد ، 1371 ، ص 177)

به عبارت ديگر «اصطلاح حوزه نفوذ شهر» نمايانگر ميدان تاثير و نفوذ خدمات اجتماعي ، فرهنگي ، اقتصادي و سياسي يك شهر در روستاها ،روستا شهرها ، شهركها ، بخش ها و شهرهاي كوچك مجاور آن است. ( رهنمايي، 1371 ، ص 53 )

مبحث حوزه نفوذ يكي از موضوعات جديد مي باشد كه در دهه 1960 ميلادي جايگاه خود را در بحث هاي  شهري نمايان ساخته است ، اين پديده تاريخي سبب پيدايش نظريه صاحب نظران به ويژه محققين غربي شده است كه شهر و روستا موجوديتي  مستقل دارند و روابط آنها امري طبيعي است .

از بين نظريه پردازاني كه به حوزه نفوذ پرداخته و مخصوصاً در ايران داراي اثرات چاپ شده اي در اين زمينه مي باشد مي توان از و ينست فرانسيس ،‌كاستللو، هانس بوبك ، اكارت اهلرز ، مارسل بازن ،‌پل وارد انگلش ، مايكل ادوارد بناين و... را نام برد. از پژوهشگران كشورمان مي توان به تحقيقات آقاي دكتر مصطفي مومني بر روي شهر ملاير و تفت اشاره كرد كه ايشان نتيجه گرفته كه شهر يزد بعنوان مهم ترين شهر ناحيه ، عوايد حاصل از تجارت اضافه توليد شهرستان تفت را قبل از آن كه نصيب شهرستان تفت شود ، به سوي خود جذب مي كند.(مومني و ديگران،1361) آقاي دكتر عزت الله مافي در رساله تحقيقي خود تحت عنوان «نو شهر ، توسعه و گسترش و ارتباط آن با روستاهاي اطراف » به اين نتيجه رسيده است كه شهر تسلط خود را از طريق ارتباط تجاري و ارايه خدمات اداري به روستاهاي اطراف اعمال مي كند. پژوهش آقاي احمد اشرف تحت عنوان «جامعه و اقتصاد در سكونتگاه فردوس در دهه 1340» ، از ديگر  مواردي است كه در اين زمينه صورت گرفته است وي نتيجه گرفته است كه سيستم كار مشخصي در رابطه بافعاليتهاي كشاورزي و صنعتي ميان نقاط شهري و روستايي فردوس وجود نداشته است . به علاوه مراكز عمده مبادلات منطقه روستايي قبل از اينكه با يكديگر روابط تجاري داشته باشد درحوزه نفوذ مشهد بوده اند(اشراف،1353،ص64). از رساله‌ي دكتر سيروس شفقي نيز پيرامون شهر تبريز و حوزه نفوذ آن تدوين شده است. دكتر فريبرز رئيس دانا نيز تحقيقي تحت عنوان «حوزه نفوذ شهرها» يك بحث نو در برنامه ريزي شهري ايران است انجام داده. وي ضمن بررسي مبادلات و ارتباطات كلي شهر گنبد با روستاهاي اطراف ، از بعضي از روشهاي كمي تعيين حوزه نفوذ در اين زمينه استفاده كرده است. (رئيس دانا،1367)آقاي دكتر محمد علي احمديان پايان نامه تحصيلي دوره دكتري خود را درمورد شهر بيرجند و نقش ناحيه آن به رشته تحرير در آورده است ايشان ضمن بررسي نقش و عملكرد زمينه هاي مختلف تجاري ، اداري و خدماتي و غيره و نيز تعيين حوزه نفوذ اين شهر كه علاوه بر محدوده سياسي شهرستان بخشهايي از نهبندان، قاينات و فردوس را نيز در برگرفته است و به اين نتيجه دست يافته كه شهر مزبور با برتري هايي كه نسبت به ساير نقاط شهري خراسان جنوبي دارد ، مناسب ترين مكان جهت ايفاي نقش ناحيه اي  مي باشد. (احمديان،1374) پژوهشي نيز توسط آقاي دكتر محمد تقي رهنمايي تحت عنوان «دولت و شهرنشيني  نقدي بر نظريه عناصر شهري قديم و سرمايه داري بهره وري هانس بوبك » داشته است. وي ضمن بررسي نظريات هانس بوبك سعي در گشايش باب جديدي از نحوه شكل گيري و توسعه شهري دارد. وي با آوردن مصاديقي در اين زمينه به نقش و حمايت مستقيم دولت با هدف ايجاد سهولت در اداره مناطق و ارائه خدمات كه منجر به برپايي و تشكيل نقاط شهري شده است اشاره نموده است. (رهنمايي ،1373)

به جز مطالعاتي كه در اين جا به اجمال معرفي شدند در زمينه شهر و روابط آن با سكونتگاههاي پيرامون و حوزه نفوذ آن مطالعات ديگري نيز از سوي محققين خارجي در كشور ما انجام شده كه و فقط به ذكر نام آنها اكتفا ميكنيم.

مشهد ( 1966) توسط« Darwent» ، شيراز 1963« Clarke»  ، كرمانشاه توسط« Clarke» سال 1969)،

سمنان در سال (1969)توسط« CONNELL» تهران( 1973 ) توسط« Connell» و سيرجان در سال (1979) توسط «CRIST » را نام برد .

مولفه هاي تأثيرگذار بر دوره نفوذ شهر دوگنبدان

الف ) عوامل انساني

¤جمعيت

شهر دوگنبدان مركز شهرستان گچساران در جنوب استان كهگيلويه و بويراحمد واقع شده است. مساحت اين شهرستان حدود 4683 كيلومتر مربع مي باشد كه تقريباً 8/28 از كل مساحت استان را شامل مي شود. ( سازمان مديريت و برنامه ريزي 1383،  ص15) بناي اصلي اين شهر با اعلام رسمي سازمان شهري  آن در سال 1334 بنا نهاده شد(مجيدي،1371،ص119) در حاليكه هسته اوليه اين شهر در سال هاي قبل محدود به روستايي كوچك به نام زريون ، پربالي بوده است همزمان با روند رشد تاريخي آن همچنان شاهد گسترش بوده است و بالطبع چنين گسترشي تأثيرگذار در دوره نفوذ و متأثر از مولفه‌هاي چندي است كه جمعيت يكي از آن مولفه‌هاست.

تاريخي آن هم چنان شاهد گسترش بوده است. جمعيت اين شهر نيز در حالي كه در اولين سرشماري عمومي نفوس و مسكن كشور 1256 نفر بوده در فاصله سال هاي 1335 تا 1345 جمعيت آن بيش از 10 برابر گرديده و متوسط رشد ساليانه جمعيت شهر دوگنبدان در اين دوره نزديك به 27 درصد بوده است. طي دوره 40 ساله 1335 تا 1375 جمعيت شهر 50 برابر و متوسط رشد سالانه آن نزديك به 12 درصد بوده است كه در مقايسه با رشد جمعيت شهري كشور طي اين دوره رشد چشمگيري را نشان مي دهد . در اولين سرشماري نفوذ و مسكن كشور 5/5 درصد كل جمعيت شهرستان در نقاط شهري و 5/94 درصد در نقاط روستايي ساكن بوده اند. در سرشماري سال 1345 با جهش فوق العاده جمعيت شهرنشين به 6/35 درصد مي رسد كه نسبت به دوره قبل، از جمعيت روستايي آن حدود 1/30 كاسته شده و به 6/64 درصد رسيده است. يعني در اين دوره جمعيت شهري با نرخ رشد سالانه 20 درصد و جمعيت مناطق روستايي با نرخ رشد سالانه 3/1 درصد افزايش داشته اند. درسال 1355 از مجموع جمعيت شهرستان كه 23441 نفر بوده، 9/39 درصد آن در نقاط شهري و 07/60 درصد در نقاط روستايي سرشماري شده اند. طي اين دوره 40 ساله نرخ رشد سالانه جمعيت شهري و روستايي به ترتيب 4/5  و 4/4 درصد برآورد شده است. در سرشماري سال 1365 سهم نقاط شهري رشد قابل ملاحظه اي را نشان مي دهد به طوري كه 2/50 در صد جمعيت شهرستان در نقاط شهري متمركز بوده و 3/47 درصد درنقاط روستايي ساكن بوده اند. در آخرين سرشماري انجام شده در كشور جمعيت شهري شهرستان گچساران توانسته 3/62 درصد جمعيت شهرستان را در خود جاي دهد اين رقم در روستاها 6/35 درصد بوده است.(*) با ادامه روند رشد جمعيت شهر دوگنبدان كه متاثر از عوامل مختلف .مي‌باشد كه يكي از مولفه هاي تاثير گذار بر اين امر گسترش حوزه نفوذ آن  شهر مي‌باشد. شهر دوگنبدان با ايجاد و روند رشد آن با در هم ريختن مراودات و مبادلات گذشته كه نقش آنچناني در شهرستان نداشته و بعنوان يك روستا در حوزه نفوذ شهرها و سكونت گاه هاي ديگر قرار گرفته بوده ، امروزه بعنوان يك شهر كه نقش مركز ناحيه اي را بر عهده دارد به علت وجود امكانات ادارات موجود در خود كه ايجاد نقش هاي گوناگون در حوزه عملكرد وسيع تر از شهر دوگنبدان را شامل شده علاوه بر شهرستان گچساران بخش عظيمي از سرزمين هاي مجاور خود را در استان هاي فارس، خوزستان، بوشهر را نيز تحت تاثير حوزه خود قرار داده و حوزه نفوذ خود را به سوي آن استانها نيز گسترش داده است.

* آمارها مربوط به نتايج تفضيلي سرشماري مسكن و نفوس شهرستانهاي بهبهان، كهگيلويه و گچساران در سال‌هاي 1335، 1345، 1365 و 1375 و مركز آمار مي باشد.

¤عوامل اقتصادي : رابطه بين حوزه شهري دوگنبدان و ديگر سكونتگاه ها را مي توان در زمينه تجاري ، اشتغال ، مهاجرت بررسي نمود. در زمينه تجاري ، انتقال مازاد محصول از نقاط روستايي به شهر دوگنبدان تامين اقلام و محصولات مصرفي روستاها توسط اين شهر را مي توان نام برد. در زمينه اشتغال انتقال مازاد نيروي كار روستايي به شهر دوگنبدان، به دنبال تعطيلي كشاورزي ياكم رونق شدن آن موجب  گسترش حوزه نفوذ شهر دوگنبدان شده است. در حالي كه فقدان نقطه شهري تا سال 1334 كه زمينه هاي شكل گيري شهر دوگنبدان و توسعه آن فراهم گرديد . روستائيان اين منطقه را ناگزير مي كردتا براي دسترسي به بازار به شهرهاي بهبهان ، كازرون ، راهي بنادر بوشهر و گناوه شوند اما با اكتشاف نفت در منطقه گچساران و انتقال ساكنان گچساران قديم به شهر دوگنبدان ، روند توسعه شهر جديد از سال 1345 به بعد و تقاضاي جميعت در حال افزايش شهر براي محصولات كشاورزي و مواد غذايي توجه روستائيان را به يك بازار جديد براي فروش محصولات خود كه دسترسي به آن آسانتر بود را جلب نمود. بدينسان  يك رابطه جديد ميان شهر دوگنبدان و ديگر سكونتگاه‌هاي اطراف شهر به وجود آمد. امروزه شهر دوگنبدان با سرمايه هاي موجود در خود كه بر گرفته از وجود شركت نفت و گاز گچساران و ادارات گوناگون و جلب سرمايه هاي ديگر سكونتگاه هاي شهري و روستايي در زمينه اقتصادي با يك ارتباط نابرابر در مقابل سكونتگاه‌هايي روستايي موجب جذب درآمد ساكنان آنها از يك طرف و عوايد مالكين شهري غايب از ده از سوي ديگر به شهر دوگنبدان شده كه توسعه شهر و رونق اقتصادي آن و گسترش حوزه نفوذ آن  بر آباديها و روستاهاي اطراف تاثير عكس به دنبال داشته است. امروزه اكثر سكونتگا هاي روستايي موجود در شهرستان گچساران« در حوزه مستقيم و جذب» دوگنبدان بوده و  اقلام عمده و حتي عادي روزانه خود را از اين شهر تامين مي نمايند.جدول شماره 1 كه تاثير عوامل ارتباطي ، فاصله ، نسبت دسترسي، بر شدت و ضعف دامنه  اين حوزه دامنه نفوذ بي‌تاثير نيست. بيشترين درصد تقاضا مربوط به خريد كفش و لباس و پارچه در دهستان‌هاي ليشتر، بويراحمدي گرمسيري، بي‌بي‌حكيمه، بويي و كوهمره خالي مي‌باشد. دهستان امامزاده صفر وابستگي‌هاي غذايي و مصالح ساختماني بيشتري را نسبت به

ديگر دهستان‌ها بر اساس نوع تقاضا از شهر دوگنبدان دارا مي‌باشد.

جدول شماره 1ـ توزيع افراد بر حسب تعداد و بازار خريد ساكنان دهستان‌هاي شهرستان گچساران از بازار شهر دوگنبدان بر اساس نوع تقاضا در سال 1385

منبع : تحقيقات ميداني

¤عوامل اجتماعی: شهر دوگنبدان بر خلاف دیگر شهرهای استان کهگیلویه و بویراحمد دارای ترکیب جمعیتي متجانس  این شهر به علت موقعیت جغرافیایی ویژه که در بین چند استان قرار گرفته است و زمینه اشتغال بسیار قوی آن در سالهای گذشته  (اکتشاف نفت) و آغاز به کار واحدهای اداری و خدماتی و فنی مربوط به آن  در زمان اخير و استقرار ادارات دولتی و شرکتهای خصوصی که در زمینه نفت و گاز و فعالیتهای عمرانی انجام مي‌دهند، از نظر زبانی ، قومی و قبیله ای، ... دارای جمعيت متجانس و همگوني نيست. ساکنان  اولیه اين شهر   از طایفه ایل باوی و به لهجه ی لری تکلم می نمایند (مرادی ، 1379 ،  135 ).

بعدها از همین گروه  نژادي  افرادی از شهرهای دهدشت ، چرام ، لنده ، بهمئی ، نورآباد ممسنی به این شهر مهاجرت نموده اند . این شهروندان تا به امروز روابط اجتماعی خود را با موطن  اصلی خود قطع ننموده اند و این عامل باعث گسترش حوزه نفوذ برون ناحیه ای شهر دوگنبدان شده است . دومین ترکیب نژادی این شهر قشقایي‌ها می باشند که به زبان ترکی تکلم  می‌نمایند . این افراد غالباً از عشایر حومه و شهرستانهای ممسنی ، سمیرم ، شیراز ، کازرون بوده اند که به علت زمینه مساعد اشتغال به شهر دوگنبدان مهاجرت نموده اند . این شهروندان نیز دارای روابط اجتماعی بسیار گسترده ای با شهرهای ذكر شده‌ي فوق  می باشند. دیگر ساکنان این شهر را بهبهانی ها که اغلب در امور تجاری و بازار مشغول به کارند و فعالیت این عده در امور اقتصادی شهر بسیار چشمگیر است که این عده نیز با شهر خود بهبهان در ارتباط تنگاتنگ  اجتماعی و اقتصادی می باشند. دیگر شهروندان دوگنبدانی مرکب از خوزستانیها ، اصفهانیها ، شهرستانهای استان بوشهر واقصي  نقاط کشور می باشند که اغلب در شرکت نفت و گاز گچساران مشغول به کارند. این تعدد نژادی گسترش حوزه نفوذ  اجتماعی نزديك و دور شهر دوگنبدان را در كل ايران به تصوير مي‌كشد.

¤عوامل اداری : ادارت موجود در شهر دو گنبدان را از نظر حوزه نفوذ   می توان به دو دسته تقسیم نمود.

الف – ادارات دولتی : كه اين ادارات  در سطح شهرستان گچساران به نسبت عوامل مختلف و تأثيرگذاري از قبیل فاصله ، موقعیت جغرافیایی و .... موجبات شدت و ضعف را در ارائه خدمات گوناگون در نقاط پيراموني فراهم كرده‌اند و اغلب ساکنان مرزی و یا نزدیک به آن (نواحي پيراموني)  از عملكرد خدمات ارائه شده اين ادارات  ناراضی مي‌باشند و به امید ارائه خدمت بهتر خواهان الحاق اين ادارات به شهرستانهای هم جوار شهر دوگنبدان  می‌باشند و در هر موقعیتی نسبت به ابراز آن دریغ  نمی‌نمایند.

ب - حوزه اداري شرکت نفت و گاز گچساران: به نظر مي‌رسد اکتشاف نفت و فعالیتهای مربوط به آن منشاء به وجود آورنده شهر دو گنبدان بوده است، حوزه نفوذ اداری شرکت نفت وگاز گچساران در استانهای خوزستان ، فارس ، بوشهر ، کهگیلویه و بویراحمد و بخش کوچکی ازاستان  اصفهان گسترده شده است (نقشه شماره1)،  فعالیتهای اداری و عملیاتی شركت نفت وگاز گچساران در سطحی وسیع گسترده شده سرمایه های هزینه شده این شرکت که در قالب پرداخت حقوق کارکنان شرکت نفت و گاز ، هزینه های جاری شرکت و اختصاص بخش کوچکی از درآمد هنگفت منطقه (2 در هزار ) به عمران شهردوگنبدان و دیگر سكونتگاهها موجبات تبادل سرمایه ها و رونق اقتصادی این شهر را فراهم كرده است. (شركت نفت وگاز گچساران ، 1384،ص4)

تأثیر این حوزه اداري در حوزه نفوذ شهر دو گنبدان به تنهایی بیشتر از تمامی ادارات و ارگانهای موجود در شهر می باشد. به گونه‌اي كه مي‌توان ادعا كرد توقف فعالیت این شرکت موجب رکود رشد و توسعه دوگنبدان شده و وضعيتي مشابه اولین شهرنفت خیز ایران    ( مسجد سلیمان) را به وجود خواهد آورد.

¤عوامل فرهنگی و مذهبي : به جز مراودات فرهنگی که برخاسته از ارتباطات اجتماعی شهروندان دوگنبدانی با دیگر مناطق می باشد . ادارات  متولي امر فرهنگ در شهر دوگنبدان تأثیر آنچنانی درگسترش حوزه نفوذ آن نداشته اند. از عوامل وجود مرقد مطهر حضرت بی بی حکیمه (س) در این شهرستان در فصلهای خاص از سال از جمله ماه‌های پایانی سال (بهمن ، اسفند) و ماههای اول سال (فروردین و اردیبهشت ) ماه به شدت مورد توجه ساکنان دیگر شهرها و... از اقصي  نقاط کشور مي‌باشد و به نحو محسوسی در همه زمینه های شهر دو گنبدان از جمله اقتصادی( تجاری) ، اجتماعی ،گذران اوقات فراغت ، تأثیر گذار بوده و در گسترش حوزه نفوذی آن موثر می باشد.

از دیگر مؤلفه های فرهنگی که به عنوان یکی از تأثیر گذارترین عوامل می توان به ذکر آن پرداخت وجود دانشگاه آزاد اسلامی واحد گچساران و دانشگاه پیام نور واحد دوگنبدان است که توانسته اند با جاذبه بسیار قوی خود در سطح ناحیه ای و منطقه ای و حتی ملی باعث گسترش حوزه نفوذ شهر دوگنبدان شوند. در جدول شماره(2) درصد دانشجویان غیر بومی دانشگاه آزاد اسلامی واحد گچساران بیان شده است.

جدول شماره(2) پراكندگي جغرافيايي محل سكونت دانشجويان شاغل به تحصيل تعدادي ازرشته هاي تحصيلي كارشناسي دانشگاه ازاد اسلامي واحد گجساران درسال تحصيلي 1384-1385

منبع : دانشگاه آزاد اسلامي واحد گچساران

ب - عوامل طبيعي

در مناطقي كه شرايط طبيعي مناسب براي استقرار يك زندگي روستايي پايدار و دائمي وجود ندارد، پيدايش و تكامل شهرها بدون حوزه ها و پسكرانه هاي روستايي شكل مي گيرد و شهرها حيات خود را بدون وابستگي به مناطق كشاورزي و بنيانهاي زندگي روستاي ادامه مي دهند. در حالي كه در مناطق مساعد كه امكان پيدايش زندگي روستاييان وجود دارد حيات شهرها بدون ارتباط با مناطق روستايي تحت حوزه نفوذ آن شكل نمي گيرد و اصولاً رشد شهرها در اين مكانها به اتكا مناطق روستايي صورت مي گيرد. عوامل طبيعي كه در حوزه نفوذ شهر دوگنبدان تاثير گذار بوده را مي توان به شرح زير بيان نمود.

• موقع جغرافيايي: قرارداشتن شهر دوگنبدان در بين استانهاي پر رونق فارس ، حوزستان و بوشهر و از جهتي به عنوان دالاني جهت ارتباط مناطق جنوبي با همسايگان شمالي استان كهگيلويه و بويراحمد مانند استانهاي اصفهان ، چهار محال و بختياري تاثير بسزايي در گسترش حوزه نفوذ برون ناحيه اي آن داشته است. گرچه اين امر بر ترافيك سنگين جاده هاي مواصلاتي اين شهر تاثير گذاشته  است ولي با برخورداري از اين موقعيت به دروازه اي هر چند كوچك از شمال به جنوب و از غرب به شرق تبديل شده است و با بهره گيري از صرفه هاي اقتصادي آن به گسترش حوزه نفوذ خود ادامه مي دهد.
• ارتفاع از سطح دريا و اقليم ، ارتفاع متوسط شهر دوگنبدان نسبت به دريا 750 متر مي باشد(سازمان مديريت وبرنامه ريزي استان كهگيلويه وبويراحمد،1384،ص7). كه اين ارتفاع كم باعث پيدايش شرايط اقليمي گرمسيري دراين شهر گرديده  كه شدت حرارت آن را نسبت به استانهاي جنوبي و شرقي مجاور كمتر نموده است.

شرايط اقليمي اين منطقه نسبت به مناطق بالا دست خود مانند شهرستان بويراحمد ، استانهاي  فارس، اصفهان ، چهار محال و بختياري در فصلهاي سرد سال داراي اعتدال و لطافت خاص خود مي باشد در حالي كه  مناطق فوق ماههايي با درجه حرارتي كم يا بسيار كم را طي مي نمايند در منطقه دوگنبدان شاهد اعتدال هوا مي باشيم .پس اقليم شهر دوگنبدان و نواحي اطراف آن در حوزه نفوذ گردشگري آن تاثير گذار بوده است و توانسته در فصلهاي سرد سال گردشگراني از نواحي بالا دست خود را جذب و در فصلهاي بهار و تابستان نيز مورد توجه ساكنان مناطق شرق و جنوب خود قرار گيرد. اين عوامل موجب گسترش صنعت گردشگري در شهر دوگنبدان و نواحي حوزه نفوذ آن  گرديده است.

• ناهمواريها : ناهمواريها در حوزه نفوذ شهر دوگنبدان عملكرد دو گانه اي داشته است. در صورتي كه وجود كوه هاي بلند خامي در شمال اين شهر موجب محدوديت مطلق حوزه نفوذ در اين شهر شده و عملاً ارتباط زميني ساكنان سكونتگاههاي دو طرف كوه را غير ممكن ساخته است و موجب جدايي اين محدوده از شهر دوگنبدان و الحاق آن به شهرستان بويراحمد گرديده است، اما در جهت ديگر وجود مناطق پست و دشتهادراطراف واكناف شهر دوگنبدان موجب تسهيل در ارتباطات جاده اي  و ايجاد زيرساخت جهت گسترش حوزه نفوذ شهر دوگنبدان در زمينه هاي تجاري ، آموزشي ، اجتماعي و ... با اين مناطق گرديده است وموجب پيشروي حوزه نفوذ آن به سوي شهرستانهاي ممسني وگناوه شده است. در مقايسه دهستانهايي كه در شرايط ناهموار كاملاً متفاوت قرار گرفته‌اند مي‌توان نتيجه‌گيري كرد كه دهستانهاي امامزاده جعفر و ليشتر در شهرستان گچساران كه در منطقه پست قرار گرفته در همه زمينه ها اثر بخشي بيشتري از حوزه نفوذ شهر دوگنبدان دريافت نموده‌اند و دهستانهايي مانند كوهمره خامي و بي بي حكيمه كه ارتفاع مرتفع‌تر واقع شده‌اند داراي ضعيف‌ترين ارتباطات حوزه نفوذي با شهر دوگنبدان مي‌باشند.

نتیجه گیری وارائه راهكارها

در بين  عوامل موثر در حوزه نفوذ شهر دو گنبدان می توان عوامل اقتصادی را قوی ترین عامل دانست که این عامل موجب گسترش حوزه نفوذ شهر دوگنبدان در سطح وسیعی از منطقه شده است . در رتبه بعدی از نظر تأثیر گذاری بر حوزه نفوذ که آنهم تا حدودی برخاسته از عوامل اقتصادی است وجود حوزه اداري شرکت نفت وگاز گچساران می باشد که با داشتن حوزه نفوذی بس فراتر از یک شهر، استان ، بخش عظیمی از 4 استان کشور را در برگرفته است . و موجب گسترش حوزه نفوذ این شهر گردیده است كه در رونق بازار و امور تجاری دوگنبدان مؤثربوده است.

وجود موقعیت جغرافیایی و موقعیت ارتباطی آن همراه با تأثیر عوامل اجتماعی و فرهنگي که بر خاسته از ويژگي‌هاي قومي .و قبيله‌اي ساکنان این شهر می باشد در ترسیم حوزه نفوذ برون ناحیه ای آن موثر است.

در سالهای اخیر ایجاد مراکز دانشگاهی از جمله دانشگاه آزاد اسلامی و دانشگاه پیام نور در گسترش حوزه نفوذ شهر دوگنبدان بسیار موثر بوده و با جاذبه قوی این مراکز علمی (به خصوص دانشگاه آزاد ) توانسته حوزه نفوذ آموزش عالي شهر دو گنبدان را در اقصی نقاط کشور گسترش دهد. ادارات و سازمان‌هاي فرهنگی ضعیف ترین عملکرد را در گسترش حوزه نفوذ آن داشته اند و تنها وجود مرقد مطهر حضرت بی بی حکیمه در این شهرستان در امور گردشگری و مذهبی تأثیری فوق العاده‌ای را در گسترش حوزه نفوذ گردشگري و ايرانگردي شهر دوگنبدان به خود اختصاص داده است . براساس نتايج پژوهش  حوزه نفوذ شهر دوگنبدان با مرزهای سیاسی و اداری آن منطبق نمی باشد و به ويژه در بخش اقتصادی فراتر از محدوده شهرستان گچساران است.در جهت پايداري نواحي پيراموني و گسترش حوزه نفوذ شهر دوگنبدان و اثر بخشی بيشتر آن بر توسعه شهری پیشنهادات کلی زیر ارائه می گردد:

-گسترش امکانات زیربنایی وتجهيزات زيرساختي جهت ارتباطات جابجايي بهينه از طريق از طريق رفع معایب جاده های ارتباطی ایجاد ارتباطات ریلی و هوایی در منطقه.

-تشويق سرمايه‌گذاران داخلي و خارجي به ایجاد کارخانجات متناسب با فعالیتهای شرکت نفت و توان‌ها و پتانسيل‌هاي منطقه كه زمينه‌ساز اشتغال جوانان بوده و  به  توسعه اقتصادی شهر كمك نمايد به گونه‌اي كه  بر طرف کننده نگرانیهای شهروندان دوگنبدانی پس از اتمام نفت منطقه باشد .

-در حوزه نفوذ فرهنگي و آموزشي تقویت مراکز  دانشگاهی و ایجاد دانشگاههای دولتی با رشته های مختلف منطبق بر رفع نيازهاي منطقه در جهت ماندگار كردن جمعيت فعال منطقه در حوزه نفوذ درون و برون شهري دوگنبدان.

-احداث هتل ها و مهمانسراها در شهر دوگنبدان تا با استفاده بهینه از شرایط اقلیمی خود بتواند گردشگران داخلي و خارجی بیشتری را به سوی خود جلب نماید که این امر علاوه بر رونق اقتصادی و فرهنگی شهر دوگنبدان موجب گسترش حوزه نفوذ گردشگري آن نیز خواهد شد.

منابع :

1-احمديان ، محمدعلي . ( 1374 ). بيرجند ونقش ناحيه اي آن ، پايان نامه دكتراي جغرافيا، واحد تحصيلات تكميلي وتحقيقات عالي دانشگاه آزاد اسلامي تهران

2- اذاني ، مهري .(1381). توسعه پايدار شهري مورد (شهر اصفهان ) ، رساله دكتري جغرافيا و برنامه ريزي شهري ، دانشگاه اصفهان

3- اذاني ،مهري.(1383).ديدگا ه هاي نو در برنامه ريزي خدمات شهري ،خلاصه مقالات همايش علمي ، تخصصي شهرها و مردم ، تبريز

4- اذاني ،مهري .(1385).مقايسه مديريت سنتي شهر اصفهان و عصر جديد از منظر جغرافيا و قرن 21 ، مجموعه مقالات همايش جغرافيا و قرن بيست و يكم : دانشگاه آزاد اسلامي واحد نجف آباد

5-اشرف ، احمد . (1353 ) . ويژگيهاي تاريخي شهرنشيني درايران ، دوره اسلامي ، مجله نامه علوم اجتماعي وتعاون دانشگاه تهران ،دوره 1 ،شماره 4.

6- حساميان، فرخ و ديگران،(1363)، شهرنشيني در ايران، تهران، انتشارات آگاه

7-رهنمائي ، محمد تقي . ( 1373 ) . دولت وشهرنشيني ، نقدي برنظريه شهري قديم وسرمايه داري بهره‌بري هانس بوبك ،‌فصلنامه تحقيقات جغرافيايي ، ناشر دكتر محمد حسين پايلي يزدي ،شماره 32

8- رهنمايي، محمدتقي، (1371)، مجموعه مباحث و روش‌هاي شهرسازي شماره 4، تهران: انتشارات مركز مطالعات و تحقيقات شهرسازي و معماري ايران

9-رييس دانا ، فريبرز. (1367) . حوزه نفوذ شهرها يك بحث نو دربرنامه ريزي شهري ايران ، مجله گسترش توليد وعمران ايران،  شماره 21

10- شركت نفت وگاز گچساران . ( 1385 ). نقش نفت درتوسعه گچساران : روابط عمومي شركت نفت وگاز گچساران

11-سازمان مديريت وبرنامه ريزي استان كهگيلويه وبويراحمد.(1384).سالنامه آماري استان كهگيلويه وبويراحمد سال 1383 ، ياسوج : سازمان مديريت وبرنامه ريزي استان كهگيلويه وبويراحمد

12-فريد ، يدالله . (1371 ) . كاربرد جغرافيا درروش تحقيق شهر وروستا : انتشارات دانشگاه تبريز

13-مومني . مصطفي ،  بهرام هوشنگ . ( 1361 ) . بررسي مشخصات طبيعي ، اجتماعي ، اقتصادي شهرستان تفت ، تهران : انتشارات دفتر جهاد دانشگاهي شهيد بهشتي

14-مرادي ، محمدعلي . ( 1379 ) . رابطه ميان شهر دوگنبدان ودهستان امامزاده جعفر، پايان نامه كارشناسي ارشد جغرافياي انساني دانشگاه اصفهان

15-مجيدي ، نورمحمد . ( 1371 ) . تاريخ وجغرافياي كهگيلويه وبويراحمد ، تهران : انتشارات علمي

16-مركز آمار ايران . ( 1335 ). نتايج تفصيلي سرشماري عمومي نفوس ومسكن شهرستان بهبهان ، تهران ، مركز آمار ايران

17- مركز آمار ايران . ( 1355 ). نتايج تفصيلي سرشماري عمومي نفوس ومسكن شهرستان بهبهان ، تهران ، مركز آمار ايران

18-مركز آمار ايران . ( 1375 ). نتايج تفصيلي سرشماري عمومي نفوس ومسكن شهرستان بهبهان ، تهران ، مركز آمار ايران

19-مركز آمار ايران . ( 1345 ). نتايج تفصيلي سرشماري عمومي نفوس ومسكن شهرستان گچساران ، تهران ، مركز آمار ايران

20-مركز آمار ايران . ( 1365 ). نتايج تفصيلي سرشماري عمومي نفوس ومسكن شهرستان شهرستان گچساران ، تهران ، مركز آمار ايران

آدرس نويسندگان :

1- استان اصفهان –شهرستان نجف آباد – دانشگاه آزاد اسلامي واحد نجف آباد – گروه جغرافيا – دكترمهري اذاني عضو هيات علمي دانشگاه آزاد اسلامي واحد نجف آباد -تلفن03112225273

2- گچساران – فرمانداری شهرستان گچساران – داود ايوبي بخشدار مرکزی شهرستان گچساران -  تلفن همراه 09177428947

[**] دكتراي جغرافيا و برنامه ريزي شهري و عضو هيئت علمي دانشگاه آزاد اسلامي واحد نجف آباد

* كارشناسي ارشد جغرافيا و برنامه ريزي شهری  دانشگاه آزاد اسلامي واحد نجف آباد و بخشدار مرکزی شهرستان گچساران